GS Nguyễn Đăng Hưng trả lời Minh Cường, Phóng viên Báo Pháp Luật TP. HCM

1. Thưa ông, cảm quan của ông về sự đổi mới nước ta qua các thời kỳ: trước đổi mới và sau đổi mới, cũng như trong thời điểm hội nhập hiện nay, như thế nào?

GS Nguyễn Đăng Hưng :

Nếu không có đổi mới thì tôi sẽ không thể nào đóng góp được gì cho Việt Nam từ năm 1989 cho đến nay, đặc biệt cho ngành giáo dục và đào tạo bậc cao học mang tính quốc tế. Không có đổi mới thì tôi sẽ không có mặt tại Việt Nam như ngày nay. Tôi nghĩ điều này cũng đúng cho nhiều Việt kiều khác.

Ta biết đổi mới đã đưa Việt Nam thoát khỏi khủng hoảng cùng cực của thời bao cấp và cho phép VN phát triển thành công nhanh chóng làm cho cả thế giới kinh ngạc, bạn bè thán phục.

Tuy nhiên trên hành trình phát triển mới, trong giai đoạn hội nhập hôm nay, thời buổi hậu WTO, tôi thấy VN cần đổi mới hơn nữa, nhanh hơn nữa, triệt để hơn nữa. Điều này cả nước mong đợi, Việt kiều chúng tôi mong đợi nhưng phải thành thật nói rõ mọi việc vẫn còn là kỳ vọng! Tôi cảm thấy cơ quan hữu trách VN chưa nghiên cứu tường tận, chưa nhận định đúng mức những tác hại của cơ chế bao cấp nên chưa dứt khoát tiến hành bước thứ hai của công cuộc đổi mới: dân chủ hóa cơ chế, xã hội hóa chính sách, trao trả nhiều hơn nữa cho xã hội dân sự quyền lợi và nghĩa vụ chính đáng và thiết thực cần thiết cho một nước phát triển. Chính vì lý do này mà kinh tế Việt Nam đã và đang bị khựng lại, tình trạng tham nhũng không giảm thiểu mà ngày càng lộng hành. Theo tôi, cơ chế quan liêu bao cấp chưa chịu tháo bỏ hết, vẫn còn là vật cản cho công cuộc hiện đại hóa và công nghệ hóa đất nước. Điều làm tôi rất lo là sự duy trì cơ chế này, nay gắn liền với nhiều lợi ích cục bộ. Tôi e rằng khả năng mất căn bằng giữa sự phân tầng quyền lực và tăng trưởng kinh tế sẽ dẫn đến mất ổn định chính trị. Nguy cơ này càng đáng quan ngại hơn nữa khi Việt Nam phải đối phó với áp lực bên ngoài và ra sức bảo vệ toàn vẹn lãnh hải đang bị đe dọa nghiêm trọng.

“Hồ Gươm, Hà Nội”

2. Đứng về góc độ người làm khoa học, ông mong muốn chính sách dành cho lực lượng khoa học đột phá ở những điểm nào, để góp phần thúc đẩy sự phát triển vượt bậc cho khoa học nước nhà?

GS Nguyễn Đăng Hưng :

Đây là lãnh vực của tôi, một giáo sư Đại học, một nhà khoa học đã sinh hoạt 45 năm tại một nước tiên tiến, đã bỏ ra 15 năm thường xuyên qua lại Châu Âu - Việt Nam để chuyễn giao công nghệ tính toán thiết kế qua các lớp du học quốc tế tại chỗ tại các ĐHBK Hà Nội và TP HCM. Bởi vậy tôi đặc biệt quan tâm và có nhiều trăn trở thiết thực về vấn đề này.

Khi đã đi chệch hướng lâu hằng mấy thập kỷ, khi cả một hệ thống nghiên cứu khoa học đã chồng chất quá nhiều bất cập, thì mọi thay đổi nhanh chóng là điều rất khó.

Báo chí đã nhiều lần đề cập đến tính không hiệu quả của nền khoa học Việt Nam. Những con số rất thuyết phục đã chỉ rõ Việt Nam ta đang đứng ở đâu so sánh với các nước lân bang. Tình trạng này không thể kéo dài thêm nữa và yêu cầu canh tân hệ thống tổ chức nghiên cứu khoa học Việt Nam là yêu cầu bức thiết không thể không có được nếu ta muốn đạt mục đích hằng đề ra là hiện đại hóa và công nghệ hóa đất nước!

Hình như Bộ Khoa học và Công nghệ đã ý thức phần nào và đang đề đạt một bộ luật vê Công Nghệ cao sắp trình Quốc Hội.

Nhưng đây chỉ là những biện pháp tình thế chưa phải là bước đi có tính đột phá như nhà báo đề cập.

Theo tôi bước đột phá cần thiết cần làm ngay là đổi mới tư duy triệt để của các cơ quan chức năng, đặc biệt ở bậc cao nhất.

Cần có một tư duy mới mẻ và dũng cảm mới có thể trả lại khoa học lại cho các nhà khoa học chân chính, mới tạo điều kiện cho việc xuất hiện một không gian, một môi trường thông thoáng dân chủ cởi mở cần thiết cho các nhà khoa học thực thụ. Bởi vì khoa học là tôn trọng sự thật, là phát hiện cái mới, là sáng tạo, là phê phán cái cũ, là phát huy cá tính năng khiếu, là thoát ra khỏi những khuôn mẩu chính trị xơ cứng, những đường mòn giáo điều, là vươn ra thế giới bao la, là tôn trọng những hệ giá trị quốc tế về khoa học…Nói tóm lại, t
a phải triệt để đổi mới tư duy mới có thể phục hồi tinh thần khoa học chân chính. Cụ thể hơn tại Việt nam ngày nay, muốn đột phá, phải dũng cảm cắt bỏ những khối u nhức nhối trong các cơ sở khoa học, phải rà soát lại nhân sự đang làm khoa học, phải chọn đúng người đầu đàn cho từng lĩnh vực…

“Festival Huế 2008, lễ khai hội”

3. Theo ông, nền giáo dục Việt Nam cần đổi mới như thế nào để phát huy ý thức tự chủ, tự cường, tư duy độc lập nhằm thích ứng và phát triển mạnh hơn trong công cuộc hội nhập của đất nước?

GS Nguyễn Đăng Hưng :

Và dĩ nhiên muốn có một đội ngũ làm khoa học tốt thì việc làm tiên thiên là phải cải tổ triệt để nền giáo dục. Đây là vấn đề cốt lõi mà toàn bộ xã hội đã và đang bức xúc! Đã có biết bao nhiêu ý kiến của các bậc thức giả, các nhà giáo tâm huyết trong và ngoài nước cho việc này. Bản thân tôi cũng đã nhiều lần phát biểu, đã viết nhiền bài báo được đăng tải trên các cơ quan ngôn luận đại chúng… Nhưng việc đổi thay sao quá chậm chạp! Ông Phó Thủ tướng kiêm Bộ trưởng Bộ GD&ĐT khá năng nỗ, nhưng tôi có cảm tường sai lầm đã chồng chất quá nhiều thập kỹ, cỗ xe thì quá cồng kềnh, sức ỳ quá lớn, lợi ích cục bộ phe phái quá nhiều nên mọi chuyện có vẻ đâu rồi cũng vào đấy. Bánh xe đổi mới chưa lăn, dốc còn quá cao chăng?

Những sai lầm từ những thập kỷ đã qua dần dần ai cũng thấy:

1. Vai trò người thầy trong giáo dục chưa được coi trọng dúng mức.

2. Đề cao số lượng coi thường chất lượng.

3. Đề cao bằng cấp, coi thường học thực.

4. Xem học đường là một cơ sở tuyên tuyền thay vì một lò tập luyện hiểu biết và nhân cách.

Theo tôi muốn có thay đổi căn bản phải chạy chửa cho được những căn bệnh trầm kha trên. Động tác này cũng cần sự đổi mới tư duy triệt để. Khi tư duy đã dứt khoát, hướng đi đã xác định, thì vấn đề còn lại chỉ là thời gian.

“Trụ sở của Ủy Ban Nhân Dân, TP Hồ Chí Minh”

4. Ông có tâm nguyện gì nhắn nhủ cho các nhà lãnh đạo của nước ta trong sự nghiệp đổi mới này?

GS Nguyễn Đăng Hưng :

Năm 1986 để có quyết định đổi mới một khầu hiệu đã được đưa ra : Đổi mới hay là chết!

Chính vì ý chí quyết liệt ấy mà Việt Nam mới thay da đổi thịt để có ngày nay.

Tôi nghĩ ta cần một khẩu hiệu mới, tương tự thôi nhưng rất cần cho giai đoạn hội nhập toàn cầu: Tiếp tục đổi mới hay là trở về hướng dẫy chết!

Sài Gòn ngày Quốc Khánh 2/9/2008

TSKH Nguyễn Đăng Hưng,

Giáo sư danh dự Đại Học Liège, Vương quốc Bỉ