Quy tụ nhân tài ?

Làm sao quy tụ nguồn lực cho đất nước?

Lời giới thiệu

GS.TSKH Nguyễn Đăng Hưng là người đã sinh sống 50 năm ở Châu Âu, có thời gian 40 năm công tác là giảng viên rồi giáo sư trưởng bộ môn tại Đại học Liège, Bỉ. GS Hưng cũng đã dành 13 năm lăn lộn ở VN cho hai chương trình hợp tác đào tạo cao học Bỉ - Việt – những chương trình đặc biệt do chính ông triển khai và chủ trì tại hai trường Đại học công nghệ lớn nhất Việt Nam: ĐH Bách khoa TP HCM và ĐH Bách khoa Hà Nội. Thành quả đợt đào tạo dài hơi này (1995-2008) là rất to lớn : hơn 300 thạc sĩ đã tốt nghiệp thzeo tiêu chuẩn Châu Âu và trong số họ gần 40 học viên đã bảo vệ thành công luận án tiến sĩ tại khắp các nuớc tiên tiến trên thế giới, phần lớn không tốn tiền của Nhà nước.

Khi được chúng tôi nêu vấn đề: Làm sao quy tụ được nguồn lực cho đất nước sau 35 năm thống nhất, GS Nguyễn Đăng Hưng đã cởi mở ngay:

GS Nguyễn Đăng Hưng

Trước tiên, cần phải khẳng định: càng có đông người đi du học càng là một dịp may cho đất nước mình. Còn việc họ chưa về kịp, lại là công việc của ta ở bên nhà!” – rồi ông tiếp tục: “60 ngàn du học sinh VN đang ở nước ngoài là một thành công của chính sách mở cửa VN và người Việt bắt đầu khấm khá, tìm cách gửi con em mình đến học ở các quốc gia phát triển. Có điều cần lưu ý: Những nước tiên tiến đang rơi vào vòng xoáy khủng hoảng chất xám – ngay như Đức cũng thiếu tới 20 ngàn chuyên gia cao cấp ngành tin học – và họ trông cậy vào nguồn nhân lực trẻ tài giỏi, thông minh, cần cù, thích ứng nhanh … để bù đắp vào sự thiếu hụt này. Những cánh cửa Visa rộng mở hơn, điều kiện ở lại làm việc hoặc trở thành một công dân của họ … luôn luôn là cuộc giằng co dai dẳng…

Nên “cầu hiền” bằng những chính sách ngoại giao khéo léo

Nhà báo Vĩnh Thắng

Theo GS vậy nên ứng xử thế nào là hợp lý đối với con số 60 ngàn du học sinh VN ở khắp năm châu này, thưa giáo sư?

GS Nguyễn Đăng Hưng

Cần phải nhìn lại bức tranh tổng quát về du học sinh của mình: Người du học theo chế độ ưu đãi của nhà nước thì dĩ nhiên có sự ràng buộc quay về. Khi ra trường, đối với những người du học tự do, không có sự ràng buộc ấy. Đa số các em muốn quay về, nhưng sẽ có những người xin được công việc sẽ ở lại. Thành phần quan trọng nhất mà chúng ta phải hướng tới là những người giỏi, những tài năng thật sự có thể giúp ích cho VN.

Một việc quan trọng nhất là chính sách “cầu tài” và “cầu hiền”. Cái này không thể nói chung chung. Phải tạo kênh thông tin liên lạc với du học sinh, phải có người trợ giúp những ai có khả năng và muốn quay về VN, phải cập nhật cho họ những thông tin mới về sự phát triển, về chế độ lương tiền, về những điều kiện làm việc và cống hiến… Đó là công việc của những Tùy viên văn hóa. Chỉ có anh này là có điều kiện tiếp cận tốt nhất với địa phương mà Du học sinh đang sống hoặc làm việc. Thông qua người bản địa, thông qua Việt kiều… ta sẽ biết được tài năng, mức lương, nhu cầu và công việc mà anh ta đang làm. Có vậy mới đưa ra được những đề nghị phù hợp với tâm tình và khát vọng của bạn trẻ… với 50 năm kinh nghiệm sống ở nước ngoài, tôi đảm bảo với một điều kiện lương tiền thua chút đỉnh và một điều kiện sống thân thiện ở quê nhà, thì bất cứ người Việt nào cũng sẽ chọn hồi hương…

Nhà báo Vĩnh Thắng

Các Tùy viên văn hóa – liệu các quốc gia kháccó làm theo cách đó không, thưa giáo sư?

GS Nguyễn Đăng Hưng

Tất cả các nước đều làm. Singapore làm tốt việc này từ ngày xưa. Họ giao cho các tùy viên văn hóa tiếp cận từ dân địa phương để tìm hiểu về một nhân tài trong khu vực phụ trách. Chính phủ Singapore mà biết được một giáo sư người Ấn, Hoa hay Mã Lay… ở bất cứ nơi nào, tùy viên văn hóa của họ sẽ xuất hiện và đưa ra những đề nghị về lương bổng tương đương kèm theo những gợi ý về một quê nhà với bữa ăn sáng kiểu Sing, giải trí kiểu Sing, môi trường làm việc có cả sự thân thiện của quê nhà và phong cách Âu Mỹ. Triết lý của Singapore là mời được một giáo sư đầu đàn về nước, chỉ trong vòng 5 – 10 năm sau, sẽ mang về cho Sing hàng bao nhiêu tiến sĩ, giáo sư và các mối quan hệ. Số lợi mà Singapore thu được sẽ gấp rất nhiều lần so với chi phí bỏ ra. Ta không sánh được với Sing về tiền tài nhưng, việc thực hiện một chính sách cầu hiền tài bằng các tùy viên văn hóa thì nước nghèo cũng làm được mà. Tôi đi nhiều, sống cả đời bên ngoài, tôi biết, lòng yêu nước của người Việt rất hiếm quốc gia có được vậy. Chỉ một lời mời đúng với những điều kiện thỏa đáng, một cách ứng xử thật lòng, một môi trường thân thiện, thông thoáng, một xã hội công bằng dân chủ… thì đông đảo sẽ chọn VN để quay về!

Quốc tế hoá việc đào chất xám là hướng đi tất yếu để phát triển

Nhà báo Vĩnh Thắng

Đâu là phướng tối ưu cho việc đào tạo chất xám có chất lượng quốc tế mà giảm thiểu việc chảy máy chất xám?

GS Nguyễn Đăng Hưng

Có, chúng ta nên chủ động trong việc đào tạo nhân tài đạt đẳng cấp quốc tế! Chính bản thân tôi đã thực nghiệm điều này trong 13 năm, đào tạo ra 318 thạc sĩ đạt đẳng cấp Châu Âu ở chương trình cao học Bỉ - Việt Nam. Gần 40 người trong số đó đã trở thành tiến sĩ và nhiều người trở thành giáo sư trong và ngoài nước mà phần lớn cho những người này, VN không phải tốn một đồng bạc nào tử ngân sach quốc gia. Tôi viết dự án du học tại chỗ, hợp tác đào tạo cấp bằng của Bỉ tại VN lúc chưa có tiền lệ nhưng chính phủ Bỉ đồng ý. Tính ra, để đào tạo một thạc sĩ tại Mỹ, chúng ta mất 40.000 – 50.000 USD/năm. Tôi đào tạo 30 người chỉ tốn 150 ngàn USD/năm, tức mỗi người chỉ tốn 5000USD – thấp hơn 10 lần. Giáo sư tôi mời là giáo sư đạt đẳng cấp quốc tế từ nhiều Quốc gia trên thế giới và qua chương trình đó, các giáo sư VN tham gia cũng có những chuyến sang Châu Âu cập nhật giáo trình và kiến thức của mình. Toàn bộ sinh viên của tôi nghiên cứu những đề tài dân sinh của VN soi sáng bỡi khoa học của các nước tiên tiến nhất. Họ có thể thiết kế lại cầu Mỹ Thuận, Cần Thơ, nghiên cứu lại các bờ kè, cầu cống, các công trình tính toán phức tạp nhất ở VN… theo nhãn quan khoa học mới. Họ học và làm trên nền thực tiễn VN. Thời gian đào tạo chính là ở Việt Nam, nếu sang Châu Âu thì chỉ ở lại trong một khoản thời gian ngắn là 3 tháng sau đó phải trở về để bảo vệ luận văn thạc sỹ tại Việt Nam. Bỡi vì vậy, gần như tuyệt đối không có chuyện thất thoát chất xám cho các lớp thạc sỹ quốc tế do tôi tổ chức.

Nhà báo Vĩnh Thắng

Tại sao không thất việc nhân rộng mô hình đào tạo này tại Việt Nam. Giáo sư có một đề xuất nào với nhà nước về một chiến lược hợp tác lớn hơn và nhiều người tham gia hơn, theo cách mà ông từng làm – ví dụ để hỗ trợ cho chương trình đào tạo 20 ngàn tiến sĩ của Bộ GD&Đào tạo?

GS Nguyễn Đăng Hưng

Tôi từng nhiều lần đưa những đề xuất quốc tế hóa chương trình đào tạo của VN và đưa dự án này cho những người có trách nhiệm cao nhất của chương trình đào tạo 20 ngàn Tiến Sĩ. Hai lần tôi gửi qua mail, một lần tôi đưa tận tay… và sau đó, tôi không nhận bất cứ câu trả lời nào… Tại Đại học Quốc gia TP HCM tôi đã được Ông Giám đốc trả lời chính thức trên diễn đàn trong một buồi sinh hoạt của Câu Lạc Bộ Khoa học kỹ thuật Việt kiều (OVS Club) là thiếu ngân sách để cung cấp cho những dự án thuộc loại này vì có quá nhiều yêu cầu tư nhiều phía !

Về dự án 20 ngàn tiến sỹ cho Việt Nam

Nhà báo Vĩnh Thắng

Vậy thì quan điểm riêng của ông về chương trình đầy tham vọng nâng tầm khoa bảng của VN này ra sao, thưa giáo sư?

GS Nguyễn Đăng Hưng

Tôi thấy có 3 điều kiện cần để đào tạo ra một tiến sĩ:

Thứ nhất và quan trọng nhất, là cần có đối tượng có khả năng làm Tiến sĩ ! Đó là những Nghiên cứu sinh có năng khiếu nghiên cứu, yêu khoa học, tâm huyết vươn cao, bay xa. Và những người này không nhiều. Kinh nghiệm đào tạo cho tôi thấy, trong 80 người ghi danh thi vào các lới thạc sĩ, tôi chọn được 30 người theo học. Chỉ có 15 người đạt bằng cấp thạc sĩ và trong số đó, tôi chỉ ủng hộ 10 người tiếp tục làm nghiên cứu sinh tiến sĩ. Có những trường hợp năn nỉ và tôi nói thẳng để thật lòng giúp họ: Em không thể làm tiến sĩ, em không đủ điều kiện và lòng đam mê, nếu chỉ vì bằng cấp, làm sao em có thể trở thành đầu tàu trong ngành khoa học VN?

Thứ hai, phải chọn đúng thầy và nơi đào tạo chất lượng. Nước Mỹ có rất nhiều trường ĐH nổi tiếng nhưng đừng tưởng trung tâm đào tạo nào và giáo sư nào của Mỹ cũng là ‘số 1”. Riêng về ngành nghề, nếu chọn ngành y học cổ truyền thì hãy gửi người qua Trung Quốc đào tạo; chọn Khoa học tiên tiến thì gửi Châu Âu, Mỹ, Nhật… Nếu chọn ngành Hàng không mà gửi qua Thái Lan thì có được cái gì để mang về? Cái này cần có 1 ban nghiên cứu chọn đúng địa chỉ, đúng thầy mà gửi Nghiên cứu sinh. Một thầy đang nghiên cứu ở độ chín, sẽ cho ra một tiến sĩ đầy tài năng sáng tạo. Một giáo sư ở độ “cùn” của việc nghiên cứu, sẽ cho ra một tiến sĩ tồi.

Yếu tố thứ ba mới là tiền. Nhưng tôi nói thật: tiền, nhiều khi không cần. Thầy giỏi luôn luôn cần trò giỏi. Nếu ta không có tiền nhưng gửi đúng thầy giỏi, thầy sẽ cho tiền. Chính tôi với tư cách giáo sư trường khoa ở Bỉ, tôi từng đào tạo tiến sĩ cho Hàn Quốc, Trung Quốc, Pháp, Brazin, Việt Nam với kinh phí nghiên cứu khoa học của chính phủ Bỉ… bởi đơn giản họ giỏi và tôi tìm họ để đào tạo cùng một lúc triển khai những ý tưởng khoa học của chính tôi đề xuất. Sinh viên trong chương trình du học tại chỗ của tôi tại TP HCM và Hà Nội, nhiều người ở tỉnh xa, giỏi mà nghèo, tôi dùng kinh phí tài trợ cấp cho họ những học bổng tại chỗ, đủ để trả tiền phòng trọ cho em học. Nhiều em nhờ vậy mà tiếp tục học thạc sỹ và nay đã đổ đạt, thành danh. Cái tinh thần giáo dục nghiêm túc là vậy, phải luôn luôn tìm ra người giỏi để kế thừa, nhân bản lên cho xã hội và cuộc đời.

Đó là 3 yếu tố cần thiết nhất để đào tạo ra 1 tiến sĩ. Cứ lấy 3 yếu tố này, so với mục đích và yêu cầu của 20 ngàn tiến sĩ ta đang hướng tới, sẽ biết mình cần gì và làm gì để có nhân tài mà chất xám thì không bị “chảy” đi. Dù sao, tôi nói đi nói lại rằng: Đừng có lo mất chất xám, các em chưa kịp về, hãy chuẩn bị thay đổi “ngôi nhà”, thay đổi môi trường, thay đổi cách nghĩ, cách làm… chúng ta có thể còn dở, còn nghèo nhưng phải tự nâng tầm suy nghĩ, thay đổi tư duy, mở rộng tấm lòng… để một mai, những tài năng có thể tươi tắn mà trở về đóng góp cho quê hương…

Nhà báo Vĩnh Thắng

Giáo sư vẩn thường nói là đào tạo người có trình độ khoa bảng chưa đủ mà còn phải có không gia môi trường làm việc thoả đáng cho chuyên gia và trí thức. Xin GS triển khai thêm quan điểm của mình về vấn đế này ?

GS Nguyễn Đăng Hưng

Phải phân biệt trí thức và chuyên gia. Người chuyên gia là người có tay nghề cao cấp. Còn theo thiển ý của tôi, người trí thức không chỉ là người có học vị hay bằng cấp mà điều căn bản nhất là phải phải có tư duy độc lập, phải quan tâm đến xã hội và môi trường mình đang sống, phải có nhận thức thấu hiểu nhất là có khả năng góp ý, thậm chí phản biện được trước những thách thức về chính trị, tài chính, kinh tế, xã hội… Có nhiều người không có khoa bản mà rất trí thức. Ví dụ tiêu biểu gần chúng ta nhất là trường hợp cố Thủ Tướng Võ Văn Kiệt.

Bởi vậy người trí thức chân chính rất dị ứng với môi trường quan liêu mệnh lệnh, xơ cứng mà phải có một môi trường thông thoáng, cởi mở, dân chủ tự do thì trí thức mới phát huy được đầy đủ vai trò của mình. Không có không gian tự do sáng tạo và tranh luận công khai ý kiến thì không thể xuất hiện đội ngủ trí thức chân chính và tâm huyết được.

Qua kinh nghiệm này tôi mong mỏi nhà nước nên thông thoán hơn trong việc chọn lựa chuyên gia trí thức đầu ngành, kịp thời phát hiện và ủng hộ tài trợ bằng ngân sách quốc gia, những sáng kiến giáo dục hay khoa học công nghệ có hiệu quả cộng đồng hay kinh tế cao, không phân biệt người đề xướng là trong hay ngoài đảng. Đây chính là tránh lãng phí chất xám cho dân tộc Việt Nam vậy!

Nhà báo Vĩnh Thắng

Phải chăng cơ chế sử dụng người tài của ta có khiếm khuyết, chưa thu hút được người thực sự tài giỏi, có năng lực, trí tuệ ngoài Đảng tham gia xây dựng đất nước?

GS Nguyễn Đăng Hưng

Người thực sự tài giỏi, có năng lực, có trí tuệ thường không thích khép nép, khúm núm, lùn cúi, van xin. Họ chỉ muốn được thừa nhận. Họ cần một môi trường minh bạch thông thoáng, cần những minh quân hiểu họ nhất là có lòng tin ở họ. Cơ chế khép kín tôi nói ở trên là hoàn toàn ngược lại với những yêu cầu này. Việt nam chưa có cơ chế tuyển lựa cán bộ qua một cơ quan thông tin trong sáng và phổ cập. Cho đến ngày nay cơ cấu là chính. Các động cơ của việc cơ cấu người thì rất phức tạp nhất là rất mơ hồ. Tôi lo ngại là cứ tiếp tục như vầy thì người tài sẽ đi chỗ khác hết. Họ sẽ vào các cơ sở tư nhân hay quốc tế để có chỗ phát huy đúng mức. Các cơ quan nhà nước quốc gia dần dần sẽ trở nên xơ cứng vì những thành viên cơ cấu nào có xứng tầm!

Các nước tiến họ chọn người tài như thế nào?

Nhà báo Vĩnh Thắng

Giáo sư có thể kể những câu chuyện về việc đãi ngộ của chính phủ Bỉ đối với người tài để so sánh với việc đãi ngộ ở Việt Nam.

GS Nguyễn Đăng Hưng

Các nước phát triển trên thế giới sẽ không đạt được trình độ phát triển này nếu không có chính sách lợp lý về việc tuyển lựa người tài.

Thí dụ tại Bỉ họ tuyển chọn người một cách rất minh bạch, không bao giờ để những thành kiến, những kỳ thị chi phối. Nếu các chức vụ hành chánh nhà nước cần phải có người có quốc tịch Bỉ, chức vụ giáo sư đại học, một vị trí xã hội cao cấp vào bậc nhất ở Bỉ lại mở cho mọi người, không phân biệt màu da, quốc tịch.

Tại sao vậy? Bởi vì họ quan niệm là giáo sư đại học phài có yếu tố quốc tế mới có giá trị! Đại học cần những nhà khoa học tham gia giảng dạy và khoa học là của chung của nhân loại, là sản phẩm của quốc tế!

Tôi đã trở thành giảng sư thực thụ có biên chế tại Bỉ ngay cả trong giai đoạn tôi vẫn còn giử quốc tịch Việt Nam (1976)!

Việc chọn lựa giáo sư đại học luôn luôn được thực thi theo một cơ chế mở được áp dụng tại hầu hết các nuớc tiến tiến Châu Âu, Hoa kỳ, Úc…

Trước hết qua báo chí đại chúng vị trí giáo sư đang cần người được công bố chánh thức. Cơ quan chịu trách nhiệm việc chọn lựa người giaó sư mới, thông thường là Khoa, thâu nhận đơn của các nhà khoa học từ khắp nơi trên thế giới, có chuyên môn về lĩnh vực này. Một ban tuyển chọn bao gồm các nhà khoa học, các giáo sư không những chỉ là người của Đại học sở tại mà còn bao gồm người của các trường Đại học bạn, các chuyên gia quốc tế. Ban tuyển chọn này chỉ xem xét hồ sơ chuyên môn, khía cạnh học thuật (sách của ứng viên đã xuất bản, công trình khoa học đã công bố, ảnh hưởng khoa học của ứng viên, khả năng giảng dạy và nghiên cứu khoa học của ứng viên, hoạt động xã hội của ứng viên…) chứ tuyệt đối không bao giờ được nhắc đến những yếu tố có tính cách cá nhân như tôn giáo, đảng phái trực thuộc, quan niệm sống… Sau một thời gian dài nghiên cứu và so sánh lý lịch khoa học của các ứng viên, một bản sắp hạng tạm thời được đề đạt. Tiểu ban báo cáo với Hội đồng Khoa (bao gồm các giáo sư giảng dạy, một số đại diện thành phần trợ giáo, thành phần sinh viên, thành phần xã hội, công đoàn..) và qua bỏ phiếu kín, chọn ứng viên giáo sư xứng đáng nhất. Trong giai đoạn khảo sát này, tất cả các ứng viên đều được mời đến thảo luận trực tiếp với tiểu ban tuyển chọn và có quyền giải bày tất cả những điểm nỗi trội của cá nhân mình. Có như vậy những bất công mới được giảm thiểu một cách tối đa. Sau đó hồ sơ vụ việc được chuyển lên Hội đồng Quản trị nhà trường bỏ phiếu chấp nhận (hay yêu cầu tuyển lại) việc chọn lựa của Khoa.

Tên của giaó sư mới đã có. Bộ giáo dục và đào tạo, cơ quan chủ quản nhà nước chỉ chuẩn y quyết định từ dưới đưa lên chứ không can thiệp sửa đổi nữa. Dân chủ cơ sở là như vậy đó ở xứ người ta. Đừng quên là tại Bỉ 95% ngân sách là do Bộ chủ quản cấp! Chánh phủ cấp ngân sách, nhưng không được can dự vào sự lựa chọn của cơ sở. Đó là điểm khác biệt cốt lõi với Việt Nam ta ngày nay!

Nhà báo Vĩnh Thắng

Xin cám ơn GS

Tháng 5 ngày 7 năm 2010